Xuân về trên làng dệt người Chăm

Vùng đất ấy chính là làng Chăm Mỹ Nghiệp, được xem là làng nghề dệt cổ truyền duy nhất còn lại của người Chăm ở Ninh Thuận và là làng nghề cổ nhất Đông Nam Á Làng nghề cổ nhất của người Chăm Làng Chăm Mỹ Nghiệp, tiếng chăm là Chaleng nằm bên dòng sông Lu hiền hòa, cách thị thành Phan Rang-Tháp Chàm chỉ khoảng 10 km về hướng nam theo Quốc lộ 1A. Xưa kia, làng Mỹ Nghiệp thuộc xã Phước Dân, huyện Ninh Phước, trải qua quá trình thay tên đổi họ, nay trở nên khu phố Mỹ Nghiệp hay còn gọi là khu phố 11 thuộc thị trấn Phước Dân. Về Mỹ Nghiệp những ngày này, tiết trời đã vào xuân, cơn mưa nhè nhẹ lỏa tỏa như rắc bạc lên các mái tháp Chăm, lên các mái nhà trong palei Chăm cổ kính, khiến Mỹ Nghiệp đẹp cả trong mưa. Cho dù đã lên phố, lên phường, Mỹ Nghiệp vẫn giữ nguyên dáng vẻ một làng xưa xóm cũ với vườn cây, ruộng lúa và nếp nhà xưa cổ kính. Một vùng đất bằng ven biển, dựa núi Trà Bang ở phía nam, lại có dòng sông Lu bao đời nay bồi đắp phù sa khiến địa thế làng nằm trong tổng thể một vùng đất “ địa lợi nhân hòa”, không chỉ phát triển được nghề trồng cấy mà còn phát sinh nghề làm gốm, nghề dệt thổ cẩm nổi danh của người chăm. Bây giờ, nghề dệt thổ cẩm đã phục sinh, đang lôi cuốn nhiều lao động tham dự, tạo ra được những sản phẩm có giá trị được khách hàng trong và ngoài nước ưa chuộng. Gặp ông Phú Văn Ngòi, Trưởng khu phố Mỹ Nghiệp ở Nhà trưng bày sản phẩm và trình diễn nghề nằm ngay giữa làng, công trình vừa được chính quyền tỉnh Ninh Thuận đầu tư xây dựng nhằm góp phần bảo tồn, phát triển làng nghề truyền thống dân tộc Chăm, ông vui vẻ cho biết: nghề dệt thổ cẩm ở đây đã có từ ngàn năm, theo truyền thuyết do thần mẹ xứ sở Ponagar của người chăm truyền lại cho dân làng Chaleng thời xưa (tức làng Mỹ Nghiệp hiện tại). Nghề dệt được coi là tiêu chuẩn khi đánh giá về người nữ giới cáng đáng. Thơ cổ người Chăm có đoạn: “ đạo nữ giới giữ nhà, ham ăn nhân gian cười chê, tập dệt vải quay tơ”... Xưa kia, người dân Mỹ Nghiệp tự trồng bông và nuôi tằm tự túc nguyên liệu sản xuất, sản phẩm cung cấp cho cộng đồng người Chăm và các cư dân quanh vùng như Raglai, Churu, Êđê. Hiện giờ thì nghề trồng bông, nuôi tằm đã mất, nguyên liệu dệt vải được thay thế bằng sợi chỉ công nghiệp. Nhưng cách dệt và tạo hoa văn trên vải vẫn bảo lưu gần như vẹn nguyên các công đoạn thời tổ tông, giữ được bản sắc Chăm và điều này đã cuốn hút khách du lịch. “Sản phẩm thổ cẩm Chăm của làng trước đây làm ra chỉ phục vụ cho sinh hoạt cộng đồng, sau này Đảng và quốc gia quan hoài đầu tư hơn 11 tỷ đồng để xây nhà trưng bày. Từ đó tạo điều kiện cho bà con xã viên góp vốn lại cùng nhau thành lập hiệp tác xã thổ Cẩm Chăm Mỹ Nghiệp. Từ một sản phẩm chỉ phục vụ trong sinh hoạt cộng đồng nay đã trở nên hàng hóa đó là điều bà con nơi đây rất phấn khởi. Chúng tôi cũng mong muốn rằng quốc gia tiếp tục đầu tư quảng bá các sản phẩm của HTX đến mọi nơi trong nước cũng như ngoài nước.” Ông Phú Văn Ngòi nói. Thật thú khi được chứng kiến cảnh làm việc mải mê bên khung dệt của các nghệ nhân trong làng nghề. Họ nhanh tay nhanh mắt “móc chỉ, lên go”, pha màu, dập vải để làm nên những tấm thổ cẩm oắt con giàu họa tiết đặc sắc của văn hóa Chăm. Ngoài hoa văn đặc trưng thổ cẩm như: hình chim thú, hoa lá dáng điệu, còn có thiếu gì hoa văn biểu trưng của dân tộc chăm rất sống động như: hoa văn quả trám (bingu tamun), hoa văn dáng bộ hình rồng (bingu hăng), hoa văn chân chim (takay wa), hoa văn hột lúa nổ, hoa văn lá bồ đề… Qua đó như muốn gửi gắm ý tưởng, tình cảm và nguyện ước của người Chăm vào một cuộc sống bình yên, phong lưu. Chị Văn Thị Bạch, một nghệ nhân lâu năm của làng nghề cho biết: “Để dệt được 100 mét hoa văn này thì phải mất 1 tháng, vì mỗi ngày với khung này mình chỉ dệt được 4 mét thôi. Loại hoa văn này tiếng Chăm gọi là Meta menuk (mắt gà) có thể may thành nhiều sản phẩm khác nhau như túi xách, ví, cà vạt, áo,… Mình đã làm việc này hơn 30 năm nay rồi. Đây là nghề truyền thống của gia đình”. Sáng lên ngọn lửa nghề Cũng như các làng nghề khác, Mỹ Nghiệp đã qua những năm tháng khó khăn, nhưng với lòng yêu nghề và hào kiệt, những người thợ dệt Mỹ Nghiệp vẫn lặng thầm nuôi dưỡng nghề truyền thống, như gìn giữ ngọn lửa nhỏ thắp sáng niềm tin. Làn gió mát thời mở cửa khiến hàng thổ cẩm Mỹ Nghiệp có điều kiện vươn xa, để khách hàng, đặc biệt là khách nước ngoài biết đến và chuộng. Tiếp sau các cơ sở chuyên sản xuất thổ cẩm với quy mô lớn, doanh thu trên 1 tỷ đồng mỗi năm như cơ sở sản xuất của chị Thuận Thị Trụ, của ông Lưu Quý Đôn, năm 2010, cộng tác xã thổ cẩm Mỹ Nghiệp đã được thành lập vấn hơn 73 xã viên. Việc góp vốn làm ăn chung theo cơ chế thị trường đã đem lại lợi ích cho các thành viên hợp tác xã, kích thích họ phát huy tính sáng tạo trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Trong năm qua, hợp tác xã bắt đầu ăn nên làm ra với doanh thu gần 600 triệu đồng. Nhiều sản phẩm của làng nghề từ cà vạt, túi xách, ví, áo ghi lê, ba lô đến váy, áo, xàrông khăn bàn, khăn trải giường... Được trưng bày ở các cuộc triển lãm, hội chợ quốc tế trong nước và xuất khẩu sang châu Âu, châu Mỹ. “Bây giờ, làng nghề đã biết tự thân vận động, đi các nơi truyền bá, tiêu thụ sản phẩm ở các tỉnh miền Trung, Tây Nguyên... Hiện đã có chi nhánh tại đô thị Hồ Chí Minh. Làng nghề cũng tìm được đầu ra là các khu du lịch và đưa được sản phẩm ra ngoài nước. Tôi tin chắc làng nghề trong tương lai sẽ tiếp chuyện phát triển mạnh ở thị trường trong nước và nước ngoài” - ông Đỗ Văn Minh, Chủ tịch Liên minh cộng tác xã tỉnh Ninh Thuận nhận xét . Sự khởi sắc của nghề dệt thổ cẩm đã vấn khá nhiều cần lao, góp phần xóa đói, giảm nghèo tại địa phương. Giờ, 95% dân số trong làng sống bằng nghề, trong đó có rất nhiều thợ lâu năm, vốn quí của nghề dệt thổ cẩm không nơi nào có được. Vấn đề chủ chốt của cộng tác xã thồ cẩm Mỹ Nghiệp vẫn là “đầu ra” của sản phẩm. Làm thế nào để “ bán được hàng”, khắc phục được tình trạng bấp bênh của giá cả , đem lại nguồn thu nhập ổn định cho người thợ vẫn là vấn đề nóng của hiệp tác xã nói riêng, của tỉnh Ninh Thuận nói chung. “Cộng tác xã mong muốn quốc gia làm sao truyền bá hình ảnh và sản phẩm của làng nghề đến với các nơi trong cả nước, kể cả các bộ, ngành như Bộ Công thương, Bộ Khoa học Công nghệ, hay là các đơn vị tổ chức sự kiện lớn hàng năm biết đến làng nghề Mỹ Nghiệp, mời các nghệ nhân đến tham gia truyền bá sản phẩm của làng dệt. Từ đó tìm đầu ra cho sản phẩm của Mỹ Nghiệp, có đầu ra rồi chúng tôi tính tiếp con đường mở mang sinh sản, khôi phục lại các hoa văn cổ của người Chăm, để tạo ra sản phẩm đặc thù của người Chăm”- ông Hàm Minh Thiệu, Chủ nhiệm hợp tác xã thổ cẩm Mỹ Nghiệp tâm tình . Đẩy mạnh hơn nữa sự truyền bá, tiếp thị sản phẩm ra khu vực và thế giới, tìm tòi các bạn hàng ổn định có lẽ vẫn là hướng đi hiệp để chắp cánh cho thổ cẩm Chăm trong lúc này. Việc giữ gìn Mỹ Nghiệp- nghề đẹp quê hương đã khó, nhưng phát triển nó còn khó hơn. Đáng quí thay, đã nhiều năm nay, những người thợ dệt chăm ở đây đã không ngừng phấn đấu cho cái nghiệp đẹp quê mình. Một mùa xuân mới lại về , như hứa hẹn điều lành cho làng dệt chăm Mỹ Nghiệp. Giã từ Mỹ Nghiệp, cơn mưa nhẹ vẫn lỏa tỏa rắc bạc lên các mái tháp Chăm, lên các mái nhà trong palei Chăm cổ kính; bỗng ngân nga trong đầu câu hát quen thói ngày nào” mưa vẫn mưa bay trên tầng tháp cổ”, cảm khái dáng Chăm xưa như tỏa bóng ngót ngàn năm. Chúng tôi thầm chúc cho làng dệt độc đáo này mãi mãi vang lên âm thanh rộn rã của khung dệt đón mùa xuân./. Hồng Hải/VOV-TP HCM