Hành trình đi tìm một nguyên bản Vũ Trọng Phụng qua văn

Hơn 20 năm, kể từ khi bắt đầu tiếp cận với những di cảo của nhà văn họ Vũ, nhà nghiên cứu người Mỹ này chưa một ngày ngơi nghỉ. Mê say Vũ Trọng Phụng Peter Zinoman đến với việc nghiên cứu tác gia họ Vũ là một cái duyên lạ kỳ. Bởi lẽ, một đứa ở tận nước Mỹ xa xôi, một người ở Việt Nam, cách nhau tới nửa bán cầu, cái thời mà Vũ Trọng Phụng sống cũng cách cái thời của Peter Zinoman tới cả nửa thế kỷ, một người viết văn và một người nghiên cứu sử. Nghe đâu, con đường mà họ đi là hai đường thẳng song song và mãi sẽ là hai đường thẳng song song không có điểm giao cắt nếu không có cái duyên ngẫu nhiên và sự có mặt của một người nữ giới, đó là bà Nguyễn Nguyệt Cầm, vợ Peter Zinoman. Nhà nghiên cứu Peter Zinoman Niềm say mê của Peter Zinoman có nhẽ bắt đầu từ chính trong gia đình. Sinh năm 1965 tại Thái Lan, cha là nhà ngoại giao người Mỹ gốc Do Thái Murray Zinoman, song song cũng là một chuyên gia về các vấn đề Đông Nam Á. Ngay từ lúc còn nhỏ, ông đã theo cha đến nhiều nơi trong khu vực. Lớn lên, ông gắn bó với việc nghiên cứu và giảng dạy sử học ở khoa Sử, đại học Berkley bang Califonia, một trong những bang có số người Việt Nam tụ tập khá đông đúc ở nước Mỹ. Ông Zinoman rất quan tâm tới lịch sử Việt Nam. Chính thành ra, đầu những năm 90 của thế kỷ trước, ông quyết định làm đề tài tiến sĩ sử học về chế độ ngục của thực dân Pháp đã từng áp dụng tại Việt Nam trong thời kì cai trị. Để có tư liệu về đời sống từng lớp một cách phong phú, Peter Zinoman đã lùng cả kho sách báo và văn chương Việt Nam qua các thư viện tài liệu. Truyện vừa "Người tù được tha" nằm trong tập di cảo của nhà văn họ Vũ đã chóng vánh quyến rũ ông. Cũng từ lúc này, sự tò mò đối với "cây bút phóng sự hàng đầu đất Bắc những năm đầu thế kỷ 20" khiến Peter Zinoman lục tìm toàn bộ những tư liệu có can hệ tới Vũ Trọng Phụng. Tại thư viện nhà nước Pháp, ông đã phát hiện hơn 20 tác phẩm thuộc nhiều thể loại của ông vua phóng sự đất Bắc được đăng tải tản mạn trong các tác phẩm báo chí Việt ngữ trong khoảng 6 năm cuối đời. Đặc biệt, có 2 thiên phóng sự "Vẽ nhọ bôi hề" và "Hải Phòng 1934" vốn chưa từng được các nhà nghiên cứu ở Việt Nam biết đến. Cũng chính ông đã đưa bản chụp những tác phẩm này về Việt Nam sau đó. Cuối những năm 1990, sau khi bảo vệ xong luận án tấn sĩ, Peter Zinoman vẫn đấu nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng. Năm 2001, ông dịch "Số Đỏ" ra tiếng Anh với tên "Dumb Luck" cùng với vợ mình là bà Nguyễn Nguyệt Cầm. Tác phẩm này đã được xuất bản bởi trường đại học Michigan và được đánh giá là 1 trong 50 cuốn sách hay nhất xuất bản ở Mỹ theo xếp hạng của tùng san Los Angeles Time năm 2003. Những hoạt động nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng và Việt Nam của Peter Zinoman không dừng lại ở đó, ông còn cầm thành lập một tùng san Việt Nam học tại Mỹ với 2 phiên bản báo giấy và báo online. Mỗi năm, ông trực tiếp hướng dẫn và đào tạo nhiều nghiên cứu sinh gốc Việt cũng như có nhiều công trình nghiên cứu có liên hệ. Tính đến nay, cùng với sự ráng của mình, Peter Zinoman đã đem "Dumb Luck" và Vũ Trọng Phụng đến với nhiều Quốc gia trên thế giới với những buổi thuyết trình hấp dẫn người nghe hàng giờ đồng hồ. "Số Đỏ" được dịch ra Anh ngữ với tên "Dumb Luck" Câu chuyện về "A novel by Vũ Trọng Phụng: Dumb Luck" Lý do mà Peter Zinoman chọn lựa "Số Đỏ" để chuyển thể sang Anh ngữ và đưa sang giới thiệu tại Mỹ bởi vì… vợ muốn thế. Vợ ông, bà Nguyễn Nguyệt Cầm, một dịch giả đồng thời là nghiêm đường tiếng Việt tại trường đại học của Mỹ được những người trong giới nghiên cứu văn chương và nghệ thuật Việt Nam biết đến khá nhiều. Bà Cầm là người Mỹ gốc Việt, là một phụ nữ nhỏ bé, dịu dàng. Ngoài thời kì dành cho công việc, bà Cầm là trợ lý đắc lực cho chồng trong công việc nghiên cứu. Thời kì còn lại, bà dành nhiều cho việc săn sóc hai đứa con nhỏ và gia đình. Bà được nhiều người đánh giá là mẫu nữ giới của gia đình. Điều này tạo nên sự ngạc nhiên với người đối diện khi chính người phụ nữ nhỏ bé này đã chọn lọc một tác phẩm trào phúng, cay chua bậc nhất của "cây trò trong rừng cười văn chương Việt những năm đầu thế kỷ" này để dịch ra Anh ngữ. Có mặt trong buổi chuyện trò bằng tiếng Anh tại một talk show nghệ thuật tại Hà Nội đầu tháng 1/2014, bà Cầm song song vừa là người tương trợ cũng là người trực tiếp giải đáp những thắc mắc của người tham gia về tác gia họ Vũ giúp chồng. Nói về quá trình dịch "Số Đỏ", hai vợ chồng họ cũng san sẻ không ít những khó khăn và quan điểm của mình với công chúng yêu nghệ thuật. Theo đó, để hoàn thành bản dịch ra Anh ngữ, hai người đã phải mất 3 tháng ngồi "dính" với nhau để dịch từng câu chữ. Họ đặc biệt gặp khó khăn do sự khác biệt ngôn ngữ Anh và Việt. Thí dụ, những cái tên mà Vũ Trọng Phụng đặt cho nhân vật như "Xuân Tóc Đỏ", "cô Hoàng Hôn" "ông Văn Minh", "ông Phán mọc sừng",… Vũ Trọng Phụng càng "tây" trong lối sử dụng tiếng nói thì hai vợ chồng càng gặp khó khăn trong việc chuyển ngữ. Tiếng nói của "Số Đỏ" là ngôn ngữ đương đại, pha trộn giữa tiếng nói phương Tây (toa, moa) và Việt Nam nên để giữ được ý nghĩa và ngụ ý của từng cái tên, từng câu chữ, người dịch mất rất nhiều thời gian để cân nhắc xem nên dịch hay giữ nguyên tên gốc. Tỉ dụ, Xuân Tóc Đỏ mà dịch là Spring thì đã mất đi tới 40% sự khôi hài trong cái tên ban đầu. "Số Đỏ" từng bị cấm cho đến năm 1980 tại Việt Nam vì những nguyên tố nhạy cảm như sex, sự phức tạp trong việc phản chiếu tầng lớp. Điều này khiến nhiều người can dự tới những tác phẩm của Guyde Maupassant viết về những cô gái điếm, anh bạn điển trai và hàng loạt những tác phẩm hiện thực khác của Zola. Theo Peter Zinoman, yếu tố sex là một đề tài trội và đã được biểu thị rất thành công trong tác phẩm của Vũ Trọng Phụng, lại bằng một giọng văn trào phúng, châm biếm nên một thời bị đánh giá không đúng với cái bị gọi là "bằng cớ của sự suy đồi". Cuộc đời và thời gian cầm bút ngắn ngủi của mình, Vũ Trọng Phụng đã tạo nên nhiều làn sóng tranh luận với những người đương thời và cho cả những nhà nghiên cứu văn học về sau, đặc biệt là về đề tài sex. Riêng về "Âu hóa", quan điểm chính trị của Vũ Trọng Phụng chú trọng vào việc chỉ trích mạnh mẽ sự lai căng và những kẻ từ văn hóa Việt Nam truyền thống. Điều này, Vũ Trọng Phụng đã có một "sự gặp gỡ lớn" với cây đại thụ lớn của văn chương hiện thực Trung Quốc Lỗ Tấn. Tuy nhiên, điểm đặc biệt của Vũ Trọng Phụng là sự hí hước, trào lộng mà trước nhất bắt đầu từ việc xây dựng nên những nhân vật điển hình đã đích thực làm nên tiếng tăm một nhà văn lớn. Vũ Trọng Phụng không thua kém Lỗ Tấn và Guyde Maupassant "Ở một thời khắc như vậy, với một giọng văn như vậy, một giác quan như vậy, so với cả một nền văn chương Việt Nam và so với mặt bằng chung của thế giới, Vũ Trọng Phụng không kém cạnh gì với Lỗ Tấn và Guyde Maupassant. Vũ Trọng Phụng đã đi trước những người đương thời không phải là một khoảng cách nhỏ", nhà nghiên cứu Peter Zinoman cho biết. Đỗ Huệ